मासिक पाळी: निसर्गाची सृजनशीलता की अंधश्रद्धेचा शाप?

        आपल्या समाजात 'स्त्री' ला घराची लक्ष्मी मानले जाते. तिच्या अस्तित्वामुळे घर सजते, कुटुंब बहरते आणि एका नवीन जीवाला जन्म देण्याची अद्भूत ताकद निसर्गाने फक्त आणि फक्त स्त्रीला दिली आहे. पण दुर्दैवाने, ज्या नैसर्गिक प्रक्रियेमुळे या सृष्टीचे चक्र चालते—म्हणजेच 'मासिक पाळी' (Periods)—त्याच पाळीला आपल्या समाजात 'विटाळ', 'अछूत' आणि 'अपवित्र' मानून स्त्रीला एका कोपऱ्यात ढकलले जाते.

        देव्हाऱ्यातील लक्ष्मीची पूजा अत्यंत भाविकतेने करणाऱ्या समाजात, घरामध्ये चालत्या-बोलत्या जिवंत लक्ष्मीला मात्र या दिवसांत अछूतासारखी वागणूक दिली जाते. हा विरोधाभास आजच्या २१ व्या शतकातही आपण उघड्या डोळ्यांनी पाहत आहोत.

पूर्वीची प्रथा आणि आजचा गैरसमज!

             मासिक पाळीच्या दिवसांत स्त्रीच्या शरीरात मोठे संप्रेरकीय (Hormonal) बदल होत असतात. प्रचंड पोटदुखी, कंबरदुखी, थकवा, डोकेदुखी आणि चिडचिड अशा अनेक शारीरिक व मानसिक त्रासांतून ती जात असते. पूर्वीच्या काळी जेव्हा आधुनिक सुविधा नव्हत्या, तेव्हा या चार दिवसांत स्त्रीला पूर्ण विश्रांती (Complete Rest) मिळावी, तिने चुलीसमोर उष्णतेत उभे राहून काम करू नये, विहिरीवरून पाणी भरू नये किंवा अवजड कामे करू नयेत, या हेतूने तिला वेगळे बसवण्याची प्रथा सुरू झाली होती.

               तिची 'रिकव्हरी' व्हावी, तिला चांगला सकस आहार मिळावा आणि शरीराचा शीण जावा, हा त्यामागील मुख्य आणि आरोग्यदायी उद्देश होता. परंतु, काळाच्या ओघात या शास्त्रीय विचाराला देव-धर्माची, अंधश्रद्धेची आणि अनिष्ट रूढी-परंपरांची जोड दिली गेली!

               हळूहळू विश्रांतीचा हा काळ शिक्षेचा काळ बनला. देव्हाऱ्यापासून लांब ठेवणे, स्वयंपाकघरात किंवा कोणत्याही वस्तूला स्पर्श करू न देणे, तिला अस्पृश्यासारखे वागवणे आणि तिच्याकडे हीन दृष्टीने पाहणे सुरू झाले.

घराची लक्ष्मी विटाळलेली आणि देव्हाऱ्यातली पवित्र?

              विचार करा, ज्या रक्तामुळे आणि ज्या प्रक्रियेमुळे या जगात नवीन जीवाची निर्मिती होते, ती प्रक्रिया 'अशुद्ध' कशी असू शकते? जर मासिक पाळी नसती, तर या पृथ्वीवर मानवी वंशाचे अस्तित्वच उरले नसते.

              ज्या घरात जिवंत स्त्रीला या चार दिवसांत अपवित्र मानून मानसिक त्रास दिला जातो, तिथे देव्हाऱ्यातल्या मूर्तीची कितीही भावपूर्ण पूजा केली तरी ती सफळ कशी होईल? देवाने निर्माण केलेल्या निसर्गाच्या नियमालाच जर आपण 'पाप' किंवा 'अपवित्र' म्हणणार असू, तर तो देवाचा आणि निसर्गाचा मोठा अनादर आहे.

कुटुंबाची आणि पुरुषांची जबाबदारी!

मासिक पाळी ही स्त्रीची एकट्याची समस्या किंवा तिची वैयक्तिक गुप्त गोष्ट नाही. हा तिच्या आरोग्याशी जोडलेला अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा आहे. या चार दिवसांत स्त्रीला फक्त वेगळे बसवण्यापेक्षा खालील गोष्टींची खरी गरज असते:

शारीरिक विश्रांती आणि सहकार्य:

या दिवसांत तिची शारीरिक ऊर्जा कमी झालेली असते. त्यामुळे घरातील पुरुषांनी आणि इतर सदस्यांनी स्वयंपाक, घरातील कामे आणि मुलांची जबाबदारी स्वतःहून वाटून घेतली पाहिजे.

सकस आहार (Good Nutrition): 

तिच्या शरीरातून होणारा रक्तस्राव आणि थकवा भरून काढण्यासाठी तिला चांगला, पौष्टिक आणि गरम आहार मिळणे गरजेचे आहे.

मानसिक पाठिंबा: 

चिडचिड किंवा मूड स्विंग्स होणे हे स्वाभाविक आहे. अशा वेळी तिला टोचून बोलण्याऐवजी प्रेमाने आणि आधाराने वागवणे ही घरातील प्रत्येकाची जबाबदारी आहे.

स्त्रियांनो, स्वतःचा दृष्टिकोन बदला!

             सर्वप्रथम स्त्रियांनी स्वतःच्या मनातून ही हीनतेची भावना काढून टाकली पाहिजे. मासिक पाळी ही तुमची कमजोरी नाही, तर ते तुमच्या शरीराचे आणि सृजनशीलतेचे एक नैसर्गिक वरदान आहे. स्वतःला अछूत मानणे किंवा या दिवसांत अपराधीपणाची भावना बाळगणे बंद करा.

             जेव्हा स्त्री स्वतःच्या आरोग्याचा, विश्रांतीचा आणि हक्कांचा आदर करेल आणि घरातील पुरुषांना यात सहभागी करून घेईल, तेव्हाच समाजाची ही मागासलेली मानसिकता बदलेल. देव्हाऱ्यात लक्ष्मी आहेच,पण घरातील जिवंत स्त्रीचा सन्मान करणे, हाच खरा धर्म आहे!