હિન્દુ વ્રત અને ઉપવાસ કેલેન્ડર 4435

एकादशी व्रत हे भगवान विष्णूंना समर्पित असलेले अत्यंत पवित्र व्रत आहे. हे प्रत्येक महिन्याच्या शुक्ल आणि कृष्ण पक्षातील अकराव्या दिवशी (तिथी) पाळले जाते. पुराणात सांगितले आहे की, भगवान विष्णूंच्या शरीरातून उत्पन्न झालेल्या 'एकादशी' देवीने मुर राक्षसाचा वध केला होता. या दिवशी उपवास आणि विष्णूची पूजा केल्याने आत्म्याची शुद्धी होते आणि मोक्षप्राप्तीचा मार्ग मोकळा होतो. याशिवाय शारीरिक आरोग्य सुधारण्यासाठी आणि मन एकाग्र करण्यासाठीही एकादशी उपवासाचा फायदा होतो.

संकष्टी चतुर्थी हे भगवान गणेशाचे व्रत असून दर महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील चतुर्थीला केले जाते. संकष्टी म्हणजे संकटांचे निवारण करणारी. विघ्नहर्ता गणपतीच्या कृपेने जीवनातील सर्व अडचणी, संकटे आणि अडथळे दूर व्हावेत यासाठी भाविक हे व्रत करतात. या व्रताचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे संध्याकाळी चंद्रोदयानंतर चंद्राची पूजा करून आणि अर्घ्य देऊनच उपवास सोडला जातो.

पौर्णिमा व्रत हे प्रत्येक महिन्याच्या पूर्ण चंद्राच्या दिवशी (पौर्णिमेला) पाळले जाते. हे व्रत मुख्यत्वे भगवान सत्यनारायण (विष्णूचे रूप) आणि चंद्रदेवाला समर्पित आहे. पौर्णिमेचा चंद्र हा पूर्णता आणि मानसिक शांततेचे प्रतीक मानला जातो. या दिवशी व्रत आणि सत्यनारायणाची पूजा केल्याने कुटुंबात सुख, समृद्धी, शांती आणि समृद्धी लाभते, तसेच मानवी मनातील नकारात्मकता दूर होते.

अमावस्या व्रत हे पितरांच्या पूजेसाठी (पितृ तर्पण) अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. अमावस्या हा कृष्ण पक्षाचा शेवटचा दिवस असून या दिवशी चंद्र पूर्णपणे अदृश्य असतो. हिंदू धर्मात या दिवशी पूर्वजांचे स्मरण करून तर्पण, श्राद्ध विधी आणि दान केल्याने पितृदोष निवारण होते आणि कुटुंबाला सुख-शांती लाभते, तसेच नकारात्मक ऊर्जा दूर होते.

प्रदोष व्रत हे भगवान शिव आणि माता पार्वती यांना समर्पित असून त्रयोदशी तिथीला पाळले जाते. प्रदोष म्हणजे सूर्यास्तानंतरचा संध्याकाळचा वेळ. कथेनुसार, महादेवांनी सृष्टी वाचवण्यासाठी समुद्रमंथनातील विष याच दिवशी प्राशन केले होते. या दिवशी प्रदोष काळात महादेवाची पूजा केल्याने आरोग्य लाभते, सर्व पापे नष्ट होतात आणि कर्जमुक्ती मिळते.

मासिक शिवरात्री हे प्रत्येक महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीला साजरी केली जाते. हे व्रत भगवान शंकराला समर्पित आहे. असे मानले जाते की, या दिवशी महादेवांनी तांडव नृत्य केले होते आणि शिवलिंग रूपाने प्रकट झाले होते. मासिक शिवरात्रीचे व्रत केल्याने साधकाला स्वतःच्या इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवण्यास मदत होते, वाईट विचार नष्ट होतात आणि मानसिक शांती लाभते.

मासिक दुर्गाष्टमी हे प्रत्येक महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील अष्टमी तिथीला साजरी केली जाते. हे व्रत शक्तीची देवी आदिमाया दुर्गेला समर्पित आहे. महिषासूर या राक्षसावर देवी दुर्गेने मिळवलेल्या विजयाचे स्मरण म्हणून हे व्रत पाळले जाते. हे व्रत केल्याने भक्ताला संकटांशी लढण्याचे बळ मिळते, भय दूर होते आणि घरात सुख-समृद्धी नांदते.