व्रत व उपवास कॅलेंडर
✦
📍 PUNE
एकादशी व्रत (४५८३)
Pune मधील अचूक पंचांग वेळेनुसार
📍 Pune
१८.५२०४° N · ७३.८५६७° E
व्रताचे महत्त्व व माहिती
एकादशी व्रत हे भगवान विष्णूंना समर्पित असलेले अत्यंत पवित्र व्रत आहे. हे प्रत्येक महिन्याच्या शुक्ल आणि कृष्ण पक्षातील अकराव्या दिवशी (तिथी) पाळले जाते. पुराणात सांगितले आहे की, भगवान विष्णूंच्या शरीरातून उत्पन्न झालेल्या 'एकादशी' देवीने मुर राक्षसाचा वध केला होता. या दिवशी उपवास आणि विष्णूची पूजा केल्याने आत्म्याची शुद्धी होते आणि मोक्षप्राप्तीचा मार्ग मोकळा होतो. याशिवाय शारीरिक आरोग्य सुधारण्यासाठी आणि मन एकाग्र करण्यासाठीही एकादशी उपवासाचा फायदा होतो.
✨ व्रत व पूजेची वेळ
एकादशीच्या दिवशी सूर्योदयापासून उपवास सुरू होतो. पूजा सकाळी करणे सर्वोत्तम असते. उपवास दुसऱ्या दिवशी द्वादशीच्या पारणा वेळेतच सोडावा.
📋 पूजा साहित्य
- भगवान विष्णू किंवा विठ्ठलाची मूर्ती किंवा छायाचित्र
- ताजी पिवळी फुले आणि तुळशीपत्र
- धूप, अगरबत्ती आणि कुंकू-हळद-चंदन
- आरतीसाठी शुद्ध तुपाचा दिवा आणि कापूर
- पंचामृत (दूध, दही, मध, तूप, साखर)
- ताजी फळे आणि सुका मेवा
- कलशामध्ये शुद्ध पाणी किंवा गंगाजळ
- चौरंगावर घालण्यासाठी पिवळे स्वच्छ कापड
- धान्य न वापरता तयार केलेला नैवेद्य
🪷 पूजा विधी
- ब्रह्ममुहूर्तावर उठून स्नान करावे आणि पिवळे किंवा स्वच्छ वस्त्रे परिधान करावीत.
- पूजास्थळ स्वच्छ करून चौरंगावर पिवळे कापड पसरून भगवान विष्णूंच्या मूर्तीची स्थापना करावी.
- आचमन करून एकादशी उपवासाचा संकल्प करावा.
- गंगाजळ आणि पंचामृताने मूर्तीला अभिषेक करावा.
- चंदन लावून हळद-कुंकू व पिवळी फुले अर्पण करावीत.
- भगवान विष्णूंच्या चरणांवर तुळशीपत्र अर्पण करावे. (तुळशी एकादशीला तोडू नये, आदल्या दिवशीच तोडून ठेवावी).
- दिवा आणि अगरबत्ती लावून फळे व पंचामृताचा नैवेद्य अर्पण करावा.
- विष्णु सहस्त्रनाम पठण करावे किंवा एकादशीची कथा वाचावी.
- कापूर लावून आरती करावी आणि सर्वांना प्रसाद वाटप करावा.
- दिवसभर भजन-कीर्तन किंवा ध्यान करावे आणि शक्य असल्यास रात्री जागरण करावे.
- दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) सकाळी पूजा करून ब्राह्मणाला किंवा गरजूला अन्नदान करून उपवास सोडावा (पारणा करावा).
व्रत कॅलेंडर तारखा व वेळ
| # | तारीख | वार | महिना / तिथी | शुभ मुहूर्त |
|---|---|---|---|---|
| १ | ९ जानेवारी ४५८३ | गुरुवार | मार्गशीर्ष शुक्ल पक्ष एकादशी | — |
| २ | २३ जानेवारी ४५८३ | गुरुवार | पौष कृष्ण पक्ष एकादशी | — |
| ३ | २४ जानेवारी ४५८३ | शुक्रवार | पौष कृष्ण पक्ष एकादशी | — |
| ४ | ७ फेब्रुवारी ४५८३ | शुक्रवार | पौष शुक्ल पक्ष एकादशी | — |
| ५ | २२ फेब्रुवारी ४५८३ | शनिवार | माघ कृष्ण पक्ष एकादशी | — |
| ६ | ९ मार्च ४५८३ | रविवार | माघ शुक्ल पक्ष एकादशी | — |
| ७ | २४ मार्च ४५८३ | सोमवार | फाल्गुन कृष्ण पक्ष एकादशी | — |
| ८ | ७ एप्रिल ४५८३ | सोमवार | फाल्गुन शुक्ल पक्ष एकादशी | — |
| ९ | २३ एप्रिल ४५८३ | बुधवार | चैत्र कृष्ण पक्ष एकादशी | — |
| १० | ६ मे ४५८३ | मंगळवार | चैत्र शुक्ल पक्ष एकादशी | — |
| ११ | ७ मे ४५८३ | बुधवार | चैत्र शुक्ल पक्ष एकादशी | — |
| १२ | २२ मे ४५८३ | गुरुवार | वैशाख कृष्ण पक्ष एकादशी | — |
| १३ | ५ जून ४५८३ | गुरुवार | वैशाख शुक्ल पक्ष एकादशी | — |
| १४ | २१ जून ४५८३ | शनिवार | ज्येष्ठ कृष्ण पक्ष एकादशी | — |
| १५ | ५ जुलै ४५८३ | शनिवार | ज्येष्ठ शुक्ल पक्ष एकादशी | — |
| १६ | २० जुलै ४५८३ | रविवार | ज्येष्ठ कृष्ण पक्ष एकादशी | — |
| १७ | ३ ऑगस्ट ४५८३ | रविवार | आषाढ शुक्ल पक्ष एकादशी | — |
| १८ | १८ ऑगस्ट ४५८३ | सोमवार | आषाढ कृष्ण पक्ष एकादशी | — |
| १९ | २ सप्टेंबर ४५८३ | मंगळवार | श्रावण शुक्ल पक्ष एकादशी | — |
| २० | २ ऑक्टोबर ४५८३ | गुरुवार | भाद्रपद शुक्ल पक्ष एकादशी | — |
| २१ | १६ ऑक्टोबर ४५८३ | गुरुवार | भाद्रपद कृष्ण पक्ष एकादशी | — |
| २२ | ३१ ऑक्टोबर ४५८३ | शुक्रवार | आश्विन शुक्ल पक्ष एकादशी | — |
| २३ | १४ नोव्हेंबर ४५८३ | शुक्रवार | आश्विन कृष्ण पक्ष एकादशी | — |
| २४ | ३० नोव्हेंबर ४५८३ | रविवार | कार्तिक शुक्ल पक्ष एकादशी | — |
| २५ | १४ डिसेंबर ४५८३ | रविवार | कार्तिक कृष्ण पक्ष एकादशी | — |
भक्ती साहित्य (आरती, चालीसा, स्तोत्र व व्रत कथा)
विष्णु आरती (जय जगदीश हरे)
aartiॐ जय जगदीश हरे, स्वामी जय जगदीश हरे।
भक्त जनों के संकट, दास जनों के संकट, क्षण में दूर करे॥
ॐ जय जगदीश हरे॥...
श्री विष्णु चालीसा (संपूर्ण ४० चौपाया)
chalisaदोहा:
विष्णु सुनिए विनय, सेवक की चितलाय।
कीरत कुछ वर्णन करूँ, दीजै ज्ञान बताय॥...
एकादशी व्रत कथा (पद्म पुराण महात्म्य)
vrat kathaभीमसेन आणि व्यास संवाद:
पांडवांमध्ये भीम भूक सहन करू शकत नव्हता. त्याने व्यासदेवांना विचारले की दर महिन्याला दोन्ही एकादशी उपवास न करता सर्व एकादशींचे पुण्य कसे मिळवावे? व्यासदेवांनी त्याला ज्येष्ठ महिन्यातील निर्जला एकादशीचा उपवास करण्यास सांगितले, ज्यामध्ये पाण्याचा थेंबही घ्यायचा नसतो. भीमाने हा उपवास यशस्वीपणे केला, म्हणून याला भीमसेनी एकादशी म्हणतात. एकादशी देवीने विष्णूच्या शरीरातून प्रकट होऊन मुर राक्षसाचा वध केला होता....
🪔
✨
🪔
🌸
✨
🌺
